Znaczenie diety u koni trenowanych do różnych dyscyplin

Dr inż. Katarzyna Neuberg-Zuchowicz:

Podstawą treningu jest wysiłek fizyczny. Podejmowanie wysiłku wymaga dostarczenia większej ilości energii. Energia podczas wysiłku używana jest głównie przez kurczące się mięśnie szkieletowe. Bezpośrednią, chemiczną formą energii zużywaną przez komórki jest ATP (adenozynotrójfosforan).

ATP nie może być magazynowany w organizmie, musi być wytwarzany na bieżąco w każdej komórce, w której zachodzi metabolizm. ATP w organizmach zwierzęcych może być wytwarzany na drodze tlenowej lub beztlenowej i ulega resyntezie z prędkością dostosowaną do wielkości jego wykorzystywania. Do wytwarzania ATP na drodze beztlenowej prowadzi glikoliza, która polega na rozpadzie glikogenu do glukozy, a następnie do kwasu pirogronowego i kwasu mlekowego. Znaczenie glikolizy jest podwójne: po pierwsze może przebiegać, gdy dostępność tlenu jest ograniczona, po drugie tempo tworzenia ATP jest półtora razy szybsze niż resynteza w procesach tlenowych. W wyniku glikolizy powstają 4 cząsteczki ATP. Kiedy ilość tlenu jest wystarczająca, kwas pirogronowy (produkt glikolizy) ulega przemianie i wchodzi w tzw. cykl kwasów trójkarboksylowych, następnie szereg reakcji zwanych łańcuchem oddechowym prowadzi do powstania 32 cząsteczek ATP. Jak wynika z tego bilansu wytwarzanie energii na drodze beztlenowej jest natychmiastowe ale mniej wydajne, natomiast wytwarzanie energii na drodze tlenowej jest procesem trwającym dłużej ale bardziej efektywnym. W komórkach mięśniowych oba procesy zachodzą równolegle i od intensywności wysiłku i czasu jego trwania zależy który z nich przeważa. Podczas wysiłków krótkich i intensywnych, jak np. gonitwy, w komórkach mięśniowych przeważają procesy beztlenowe. Podczas wysiłków długotrwałych o niższej intensywności, jak np. rajdy długodystansowe w komórkach mięśniowych przeważają procesy tlenowe. U koni trenowanych do ujeżdżenia i skoków przez przeszkody trening opiera się na wysiłkach tlenowych. Jednak w trakcie przemierzania parkuru przemiany beztlenowe mogą przeważać nad tlenowymi. Efektem przemian beztlenowych jest gromadzenie się kwasu mlekowego, który jest jednym z czynników powodujących zmęczenie. Trening prowadzi do zwiększenia tolerancji na zakwaszenie, co oznacza, że organizm może pracować dłużej i intensywniej zanim zostanie przekroczone „niebezpieczne” stężenie kwasu mlekowego we krwi.

ATP potrzebny pracującym mięśniom uzyskiwany jest z substancji chemicznych dostarczonych w pożywieniu. Konie czerpią energię głównie z węglowodanów, tłuszczów i w mniejszym stopniu z białek. Stosunek wykorzystania węglowodanów (glikogenu) i tłuszczów (trójglicerydów) w trakcie wysiłku zależy od wielu czynników: intensywności wysiłku, wytrenowania organizmu, budowy mięśni, diety, stanu odżywienia i czasu trwania wysiłku. Jeśli intensywność wysiłku wzrasta, wzrasta również zużywanie glikogenu zmagazynowanego w mięśniach. Natomiast w czasie przedłużającego się wysiłku submaksymalnego (o średniej intensywności) wzrasta wykorzystanie tłuszczów jako źródła energii do pracy mięśni. Dieta ma bardzo duży wpływ na ilość zmagazynowanego glikogenu i trójglicerydów w mięśniach. U ludzi dieta wysokowęglowodanowa i niskotłuszczowa skutkuje wyższą zawartością glikogenu w mięśniach szkieletowych. U koni tradycyjne żywienie opiera się na diecie bogatej w skrobię, która znajduje się w ziarnach zbóż (owsie, jęczmieniu, pszenicy itd.). Żywienie koni trenowanych do różnych dyscyplin powinno być dostosowane do typu i intensywności użytkowania, wieku, zaawansowania treningowego, rasy, dostępności i cen pasz.

Dieta koni niepracujących powinna opierać się głównie na węglowodanach złożonych (włókno), wówczas głównym substratem do wytwarzania ATP są octan i glukoza. Włókno może być rozłożone do octanu i glukozy dzięki działaniu bakterii fermentacyjnych bytujących w jelicie ślepym i w okrężnicy. Podczas wysiłku organizm konia zaczyna czerpać energię z zapasów glikogenu oraz z tkanki tłuszczowej. Przeprowadzano badania nad metabolizmem koni poddanych różnej intensywności wysiłku. Okazało się, że podczas wysiłku o intensywności 30% VO2max* produkcja energii w 10 % pochodzi z glukozy krążącej we krwi, w 35 % z glikogenu, w 55 % z tłuszczów. Podczas wysiłku o intensywności 60% VO2max* produkcja energii w 8 % pochodzi z glukozy we krwi, w 57 % z glikogenu i w 35 % z tłuszczów.

W takcie długotrwałego wysiłku o średniej intensywności (35-55 %) w początkowej fazie wysiłku głównym źródłem energii są węglowodany (glikogen i glukoza). Jeśli wysiłek jest kontynuowany organizm zaczyna dodatkowo czerpać energię z kwasów tłuszczowych. Rozkład glikogenu trwa nadal, dlatego przedłużający się wysiłek o niskiej intensywności skutkuje spadkiem stężenia glukozy we krwi oraz zmniejszeniem ilości zmagazynowanego glikogenu.

Jak wynika z badań przeprowadzonych przez zespół Geor’a u koni lekko pracujących (rekreacyjnych oraz rozpoczynających trening) ważne jest aby utrzymywać względnie stały poziom glukozy we krwi. Stałe stężenie glukozy we krwi zapewniają pasze objętościowe suche, zawierające dużo włókna oraz pasze treściwe zawierające węglowodany nieskrobiowe (wysłodki buraczane, łupiny soi). Pasze zawierające węglowodany proste oraz skrobię (owies, kukurydza, jęczmień, pszenica) powodują nagły wzrost glukozy we krwi oraz wzrost tętna spoczynkowego, doprowadzając do nadmiernej pobudliwości koni. Uwodniono, że pasze wysokoskrobiowe mają wpływ na odbudowę glikogenu mięśniowego, jednak nie tak duży jak się spodziewano. U koni poddanych treningowi, umiarkowana ilość pasz skrobiowych jest niezbędna.

Podczas wysiłku submaksymalnego kiedy zapasy glikogenu zostaną wykorzystane, energia jest czerpana w większej mierze z tłuszczów. Dodawanie olei roślinnych do diety koni jest coraz bardziej powszechne. Wyniki badań na temat dodatku tłuszczów roślinnych do diety koni są kontrowersyjne. U koni poddanych suplementacji olejami roślinnymi stwierdzono niższą wydolność oddechową oraz spadek glukozy we krwi podczas wysiłku o niskiej intensywności. Z drugiej strony u koni wyścigowych wzrost udziału tłuszczu w diecie spowodował lepsze osiągi na torze wyścigowym. Teoretycznie dieta bogata w tłuszcze powinna być właściwa dla koni startujących w dyscyplinie rajdów długodystansowych, powodując mniejsze zużycie glukozy i glikogenu mięśniowego. Jednak nie potwierdzono wzrostu wydolności koni rajdowych pod wpływem diety wysokotłuszczowej.

Pomimo, że konie czerpią energię głównie z węglowodanów i tłuszczów, nie należy zapomnieć o właściwej podaży wysokojakościowego białka. Białko w paszy powinno charakteryzować się wysoką wartością biologiczną, tzn. zawierać niezbędne aminokwasy. Niezbędne aminokwasy to takie, które można dostarczyć organizmowi tylko w pożywieniu. Niektóre aminokwasy są syntetyzowane przez florę bakteryjną w jelicie grubym. W diecie składającej się z siana i owsa może brakować aminokwasów takich jak lizyna i metionina, dlatego niektórzy polecają dodatek roślin motylkowych np. lucerny.

Układając dawkę pokarmową dla konia sportowego należy trzymać się kilku zasad: należy zapewnić odpowiednią ilość włókna, niezbędną do prawidłowego funkcjonowania przewodu pokarmowego; należy zapewnić odpowiednią koncentrację energii pokrywającą zapotrzebowanie bytowe i produkcyjne; dawka pokarmowa powinna dostarczać odpowiednią ilość cukrów prostych, niezbędnych do odbudowy glikogenu mięśniowego; dawka pokarmowa powinna dostarczać niezbędne aminokwasy w odpowiednich proporcjach oraz witaminy i minerały. Pasze dla koni powinny być wytwarzane z produktów najwyższej jakości.

*30% VO2max czyli maksymalnego pułapu tlenowego – maksymalnej ilości tlenu jaką organizm jest w stanie pobrać w jednostce czasu.

Piśmiennictwo:

1. Geor R.J., McCutcheon L.J., Hinchcliff K.W. I inni. 2002. Training-induced alterations In glucose metabolism during moderate intensity exercise. Equine Vet J 34 (suppl), 22-28;
2. Hinchcliff K.W., Geor R.J., Kaneps A.J. 2008. Equine exercise physiology. WB Saunders Elsevier, Chiny;
3. Ivers T. Carbohydrates ang glycogene loading. 2002 Proceedings of the First Eropean Equine Nutrition & Health Congress, 09.02.2002 Belgia;
4. Jensen W.L., Geelen M.J.H., von Olddruttenborgh Oosterbaan M.M.S., Beynen A.C. 2000. Fat intake an equine lipid metabolism. Int J Vit and Nutr. Vol 70, Iss. 3, 148-152;
5. Kędzierski W., Podolak M. 2001. Zmiany metaboliczne koni w procesie ujeżdżania. Med. Wet. 57(3), 207-209;
6. Kędzierski W., Podolak M. 2002. Wpływ treningu koni rasy arabskiej na poziom parametrów biochemicznych związanych z gospodarką wglowodanowo-lipidową. Med. Wet. 58(10), 788-791;
7. PAN 1997, praca zbiorowa. Normy Żywienia Koni. Agencja Reklamowo-Wydawnicza A. Grzegorczyk;
8. Pilliner S., Davies Z. 2003. Jak osiągnąć mistrzowską formę koni. SIMA WLW, Warszawa;
9. Szarska E. 1998. Vademecum rajdowca konnych rajdów długodystansowych. Agencja Reklamowa „Crex” Warszawa.
10. Szarska E. 2002. Wykorzystanie badań diagnostycznych krwi do oceny stanu zdrowia i zaawansowania treningowego koni wyczynowych. Rozp. Nauk. i Mon. Wyd. SGGW nr 250, Warszawa;